|
Ebru Nedir
Ebru, kâğıt üzerine, özel yöntemlerle
yapılan geleneksel bir süsleme sanatıdır. Ebru sözcüğüne
köken olarak, bulut anlamına gelen Farsça “ebr” sözcüğü
gösterilmektedir. Bu sözcükten türetilen ve “bulut gibi” ya
da “bulutumsu” anlamına gelen “ebri” sözcüğü Türkçe'de
değişerek “ebru” biçimini almıştır. Gerçekten de ebru bulut
izlenimi uyandıran bir görünümdedir. Ebru sözcüğü bir başka
görüşe göre “yüz suyu” anlamına gelen Farsça “âb-rûy”
tamlamasından gelmektedir.
Ebru sanatının ne zaman ve hangi ülkede ortaya çıktığı
bilinmemekle birlikte bu sanatın doğu ülkelerine özgü bir
süsleme sanatı olduğu kesindir. Bazı İran kaynaklarında ilk
kez Hindistan'da ortaya çıktığı yazılıdır. Hindistan'dan
İran'a, oradan da Osmanlılar'a geçmiştir. Gene bazı
kaynaklara göre de ebru Türkistan'daki Buhara kentinde
doğmuş ve İran yoluyla Osmanlılar'a geçmiştir. Batıda ebru
“Türk Kâğıdı” diye adlandırılır.
Ebrunun Yapılması
Ebrunun yapılışı oldukça zevkli ve sabır isteyen bir
iştir. Önce uygun bir kâğıt seçmek gerekir. Çünkü her kâğıda
ebru yapılmaz. Kâğıt, boyayı iyice emecek nitelikte ve
dayanıklı olmalıdır. Eskiden hattatlar (güzel yazı ustaları)
yazı yazmak için yüzeyine “ahar” denen özel karışımlı (nişasta
ve yumurta akı) bir sıvı sürülen ve bu yüzden “aharlı”
denilen kâğıt türünü yeğlerlerdi. Ebrucular ise bu tür
kâğıtlar boyayı iyi emmediği için “aharsız” da denen ham
kâğıt kullanırlardı.
Ebru yapmak için genellikle dikdörtgen biçiminde, büyükçe
ve yayvan bir tekne gerekir. Geven denilen otun gövdesinden
elde edilen ve beyaz renkli bir tür zamk olan kitre, belli
bir oranda, suyla bir kabın içinde karıştırılır. Kitre
yerine salep, keten tohumu, ayva çekirdeği, gazyağı gibi
birçok değişik madde de kullanılmaktadır. Kitre ile yapılan
bu karışım 12 saat kadar bekletilir ve zaman zaman
karıştırılır. Kitre bu süre sonunda erir ve karışım boza
kıvamını alır.
Daha sonra küçük fincanlarda ebru için boya hazırlanır.
Bu amaçla kullanılacak boya çok ince toz haline getirilmeli
ve suda eriyip dağılmayan bitkisel ve kimyasal boyalardan
olmamalıdır. Fincanda su ile iyice karıştırılarak
sıvılaştırılan boyalara ayrıca iki kahve kaşığı taze sığır
ödü katılır. Bu işlemin amacı iyice ezilmiş boyanın dibe
çökmeden yüzeyde kalmasını sağlamaktır. Bu biçimde
hazırlanan değişik renkteki boyalar özel tekneye boşaltılmış
olan boza kıvamındaki sıvının yüzüne serpilir. Yüzeyde
birikintiler halinde kalan bu boyalar daha sonra tahta bir
çubukla karıştırıldığında ya da yayıldığında şaşırtıcı ve
ilginç desenler ortaya çıkar. Ayrıca hazırlayanın isteğine
göre belli desenler de elde edilebilir. Bu desenlerin
üzerine yatırılan özel kâğıt, 5-10 saniye sonra, iki ucundan
tutularak kaydırmadan ve oynatmadan, kitap sayfası açar gibi
bir yana doğru kaldırılır. Kâğıt, boyalı tarafı üste gelmek
üzere uygun bir yere serilerek kurutulur. Böylece ortaya
binlerce ayrıntı ve renk taşıyan desenler çıkar. Eğer, bu
desenlerin arasına bir yazı ya da herhangi bir çiçek motifi
yerleştirilmek istenirse, başka bir yöntem uygulanır. Yazı
ya da motif, bir kâğıda yazılır ya da çizilir. Keskin bir
araçla kenarları kesilip kalıp çıkartılır ve ebru kâğıdına
zayıf bir yapıştırıcı ile yapıştırılır. Kâğıdın,
yapıştırılan desenin bulunduğu yüzeyi yukarıda anlatıldığı
gibi teknenin içine yatırılır. Elde edilen ebru kuruduktan
sonra, hafifçe yapıştırılmış olan bölüm sökülünce yazı ya da
motiflerin yerleri boş kalır. Bu yöntem hattat ve ebru
ustası Necmeddin Okyay (1883-1976) tarafından bulunduğu için
bu yöntemle yapılan ebrulara “Necmettin Ebrusu” denir.
Ebrunun “battal ebru”, “taraklı ebru”, “çiçekli ebru” gibi
daha birçok türü vardır.
Ebru ciltçilikte ve hattatlıkta çok kullanılırdı. Bazen
elde edilen ilginç ve güzel desenler bir tablo görünümünde
olduğu için bu amaçla da kullanıldığı oldu. Türkler'den
Hatip Mehmed Efendi (18.yüzyıl), Şeyh Sadık Efendi
(19.yüzyıl), Bekir Efendi (20.yüzyıl başları) gibi çok usta
ebru sanatçıları yetişmiştir. Bu sanatın Necmeddin Okyay'dan
sonra yetişen son ustaları arasında Mustafa Düzgünman (doğumu
1920) ve Niyazi Sayın (doğumu 1927) özellikle anılabilir.
Her türlü program ve
kültürel faaliyetlerinizde;
canlı ebru gösterimi ve tanıtımı yaparak,
hat yazarak,
ebru & hat sergisi ve workshop ile katkıda bulunabiliriz.
|
