Bu ay UFUK`a Rotterdam İslam Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Mehmet Refii Kileci`yi konuk ettik. Dr. Kileci Kur`an ilimleri doçenti ama bir de sanat yönü var. Kendisi uzun zamandır geleneksel Türk – İslam sanatlarından hat ve ebru sanatı ile uğraşıyor. Bu sayımızda kendisi ile daha çok ebru sanatı ile alakalı söyleşi yapacağız.

UFUK: Bize ebru sanatından tarihçesinden kısaca bahsedebilir misiniz ?

KILECI: Ebru en eski Türk kağıt süsleme sanatıdır. Orta Asya Türk lehçelerinden Çağatayca`da hare gibi damarlı manasına ‘EBRE’ kelimesi bu sanatın ilk adı olduğu tahmin edilmektedir. İpek yolu ile Iran`a gelen sanat, burada ‘ABRU’ ( Su yüzü) veya EBRI ( bulut gibi ) olarak isimlendirildi. Türklerle birlikte Anadolu`ya gelen sanat daha sonra EBRU sekline dönüştü. 13. asırda Türkistan`da Semerkant`ta Herat`ta bugünkü manada ebrular yapıldığı bazı kaynaklarda zikredilmektedir. 17. Asrin başında Avrupa`ya Türk kağıdı adi ile gitmiştir. Daha sonra Türk Mermer kağıdı ve günümüzde Mermercilik veya Mermer kağıdı olarak anılmaktadır.

UFUK: Günümüzde ebru sanatı ne durumdadır ?

KİLECİ Ebru sanatı 19.asırda İstanbul`da en mükemmel şeklini almıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk İslam sanatları umumi manada bir durgunluk yaşasa da 1975’lerden sonra tekrar canlanmıştır. Bugün Türkiye’mizde yüzlerce gencimiz geleneksel sanatlarımızdan olan hat, ebru, tezhib, minyatür bu sanatlara karşı fevkalade bir alaka meydana gelmiştir. Türkiye`de şu anda değerli ebrucularımız vardır.

UFUK: Önde gelen ebruculardan bazılarını zikredebilir misiniz ?

KİLECİ : Son Osmanlı ebru üstatlarından ve bu sanatı yok olmaktan kurtarıp kendinden sonraki nesle ulaştıran Merhum Hattat-Ebrucu Necmeddin Okyay (1883-1976)dır. Necmeddin Efendi bir çok talebe yetiştirmiş. Bu talebelerin başında yeğeni Mustafa Duzgunman (1920-1990) gelmektedir. Merhum Duzgunman, Neyzen Niyazi Sayin, bu sanatı bizim kuşağa öğretmiştir. Bendeniz de bu iki büyük ebrucudan istifade etmeye çalıştım. Şu anda profesyonel manada Niyazi Sayır, Hikmet Barutçugil, Alpaslan Babaoğlu, Fuad Basar, Sadreddin Özçimi, bu sanatı geleneksel manada devam eden onlarca sanatımızdan sadece bazılarıdır.

UFUK: Temel ebru malzemeleri nelerdir ve ebru kağıtları nerelerde kullanılmaktadır ?

KİLECİ : Ebru`da temel malzeme olarak Kitre ( Keven bitkisinin kökünden elde edilen ve suda eritilerek tutkal halinde kullanılan sıvı madde) tabii toprak bayalar, sığır odu, tekne kağıt, at kılından yapılmış özel fırçalar bizler vs. kullanılmaktadır. Ebru kağıtları kitap süslemesinde cildinde, levha kenarlarını süslemede ve çiçeklerin şekli verildiği çiçekli ebrular bizzat dekoratif süsleme alarak levha yapılmaktadır. Çiçekli ebruların etrafına farklı bir ebru ile kenar yapılmakta ve çok güzel tablolar oluşturulmaktadır. Ayrıca hafif renkli ebrular üzerinde yazı yazılmakta, minyatür ve süslemeler yapılmaktadır. İstanbul Süleymaniye Kütüphanesindeki elyazması kitaplarına çoğu ile süslüdür. Süleymaniye`de 100.00 civarında elyazması eser var.

UFUK: Ebru nasıl öğreniliyor ve çeşitleri hakkında kisa bir bilgi verebilirmisiniz?

KILECI: Ebru hem zor hem kolay hem de çok zevkli bir sanattır. İnsan ebru teknesinin başına geçince saatlerin nasıl geçtiğini anlamaz. Yapılan bir ebrunun yüzde yüz aynisini yapmak mümkün değildir, ancak benzeri yapılabilir. İnsan bu sanatın temel esaslarını bir ustadan 2-3 ayda öğrenebilir. Daha sonra sabırla kendini geliştirebilir. Deneme yanılma ile birçok sırlarına muttali olabilir. Ebrular şekillerine göre değişik isimler alır. Battal, Gelgit, Şal, Hatip, Taraklı, Neftli, Bülbül Yuvası, Kumlu, Çiçekli(Lale, Gül, Papatya, Gelincik, Menekşe, Karanfil), Yazılı ebrular gibi birçok çeşidi vardır.

UFUK: Bu sanatın Avrupa`da yasayan Türkler açısından önemi nedir?

KILECI: Ebru ve benzeri geleneksel sanatlarımız ecdadımızdan bize intikal eden en önemli miraslardır. Bir millet dini, dili, kültürü, ve sanatı ile yasar. Bunlar kaybolursa o millet tarih sahnesinden yok olur. Kendi geçmişini bilen ve onunla iftihar eden, aşağılık kompleksinden kurtulur. Maalesef Avrupa`da yasayan kuşaklarımızın kendi medeniyet ve kültürünü çok iyi bildiğini söyleyemeyiz. Kendi medeniyet ve kültürünü bilen kişi çok kültürlü Avrupa topluluğuna ayrı bir zenginlik kattığı gibi asimile olmaz, bu mozaikte faydalı bir uzuv olur. Entegrasyona olumlu katkıda bulunabilir. Gençleri hayırlı ve faydalı islerle meşgul etmezseniz onlar lüzumsuz, faydasız hatta zararlı islerle meşgul olabilirler. İşte ebru gibi sanatlar gençlerimizi hem meşgul edecek hem de onlara şahsiyet, hüviyet ve değer kazandıracak sanatlardır. Avrupa`da, özellikle Hollanda`da sanata çok değer veriliyor. Bizler Avrupa`nın ilminden, sanatından, teknolojisinden istifade ederken ayni zamanda bazı katkılarda da bulunabiliriz ve bulunmalıyız. Avrupa sanatseverleri Osmanlı-Türk İslam sanatlarından iyi anlıyor ve takdir ediyor. Bugün Paris, Londra sanat eserleri açık arttırmalarında bir çinimiz, bir hat tablomuz milyonlarca dolara alıcı bulmakta adeta kapışılmaktadır.

UFUK: Siz ebru dersleri veriyor musunuz ?

KILECI: Bendeniz Rotterdam İslam Üniversitesi İslam Sanatları Merkezinde ebru dersleri veriyorum. Yoğun bir alaka var. 6 Aralık`ta yeni bir grupla başlıyoruz. Ebru ile beraber Hat (Güzel yazı) dersi de vermeye çalışıyorum.

UFUK: Öğrenciler temin etmesi zor olan ebru malzemelerini nasıl temin ediyorlar?

KILECI: Ebru malzemeleri sizinde ifade ettiğiniz gibi temini zor malzemeler. Bazı malzemeleri ebrucunun kendi yapması ve hazırlaması gerekiyor. Biz malzeme hazırlanması ve temini hususunda öğrencilerimize yardımcı oluyoruz. Bazı malzemeleri Türkiye`den getirtiyoruz. IUR satış reyonunda ebru, ebru malzemeleri satıldığı gibi kitap, mürekkep, kamış gibi hat malzemeleri ve hat levhalarda bulunmaktadır. Zannedersem Hollanda`da bu hizmeti veren bizden başka bir müessese yok.

UFUK: Hocam vermiş olduğunuz bilgiler için teşekkür ediyor, çalışmalarınızda başarılar diliyorum.